Bazyli Wielki

Notka biograficzna:

Bazyli Wielki, jest jedną z bardziej znaczących postaci w świecie chrześcijańskim, czego najlepiej dowodzi nadany mu przez Kościół przydomek „Wielki”. Przyszedł na świat w 330 roku po Chr., w Cezarei Kapadockiej (dzisiejsze Kayseri w centralnej Turcji), w rodzinie – jak to ujął H. Pietras – „wybitnie chrześcijańskiej”[1]. Rzeczywiście, wiara chrześcijańska była obecna w jego rodzie już od dwóch pokoleń, co – jesteśmy dopiero w IV wieku po Chrystusie – nie było powszechne w Kościele. Poza tym była to rodzina dobrze sytuowana społecznie i bogata, dysponująca sporymi majątkami położonymi na terenie Pontu i w Kapadocji.

Babka Bazylego, Makryna, zwana Starszą była uczennicą wielkiego biskupa Neocezarei, Grzegorza (zm. w 270), który z kolei był uczniem aleksandryjskiego teologa chrześcijańskiego Orygenesa, a od potomnych otrzymał przydomek „Cudotwórcy”. Za cesarza Dioklecjana Makryna Starsza doświadczyła prześladowań i ukrywała się wraz z rodziną w górach. Jej syn, Bazyli – ojciec naszego Bazylego – był człowiekiem dobrze wykształconym i szanowanym w lokalnej społeczności, gdzie pełnił urząd adwokata i retora. Wraz z żoną, Emmelią, tworzyli harmonijny związek i budowali rodzinę w oparciu o ewangeliczne ideały. Mimo że była to rodzina arystokratyczna, prowadziła życie skromne i jej członkowie podejmowali pracę fizyczną, co ewidentnie nie wynikało z potrzeby zarobkowania, ale z chrześcijańskiego ideału życia, w którym praca ręczna zajmowała ważne miejsce. Bazylemu i Emmelii w życiu rodzinnym przyświecał ideał monastyczny, który dużo późniejsza tradycja monastycyzmu zachodniego ujmie w krótkie, benedyktyńskie: ora et labora.

Styl życia rodziców naznaczył silnie ich dzieci, które przejęły do Bazylego i Emmelii nie tylko wiarę chrześcijańską, ale także ascetyczny charakter życia. Starsza siostra Bazylego, Makryna (327-379) po śmierci narzeczonego zrezygnowała z planów małżeńskich, wyprowadziła się z Kapadocji do Pontu, gdzie na terenie rodzinnych posiadłości zorganizowała sobie pustelnię. Do tej samotni po śmierci swojego męża przeprowadzi się później również Emmelia i w ten sposób matka i córka będą razem prowadzić życie monastyczne. Pustelnia Makryny stała się miejscem często odwiedzanym przez jej młodsze rodzeństwo, a jej sposób życia mocno ich inspirował. Naukracjusz, młodszy brat Bazylego, zorganizował sobie w pobliżu jej pustelni dom, w którym zamieszkał wraz z kilkoma zniedołężniałymi mężczyznami i poświęcił się opiece nad nimi, pracując własnymi rękoma na utrzymanie swoje i towarzyszy. Niestety zginął tragicznie w wieku dwudziestu kilku lat, gdy podczas łowienia ryb zahaczył siecią o skałę i wpadł do rwącej rzeki. Najmłodszy z rodzeństwa, Piotr, późniejszy biskup Sebasty, wychowywał się w pontyjskiej pustelni, gdyż jego przyjście na świat zbiegło się ze śmiercią ojca, więc opiekę nad nim powierzono najstarszej z rodzeństwa Makrynie. W rodzinnych posiadłościach w Poncie miał również swoją pustelnię Bazyli, autor naszego listu. Wycofywał się do niej na dłużej lub krócej, ale nie stanowiła ona całego jego świata i zanim do niej trafi, zakosztuje życia w sercu kultury greckiej.

Rodzice Bazylego, Bazyli Starszy i Emmelia – jak już zostało powiedziane – należeli bowiem do kapadockiej arystokracji. Wiara chrześcijańska nadała ich rodzinie szczególny rys ascetyczny, o którym przed chwilą pisaliśmy, ale nie wyobcowała ich ze społeczności: rodzina pozostała na wskroś helleńska. Oznaczało to przede wszystkim troskę Bazylego i Emmelii o staranne wykształcenie synów zgodnie z ideałami starożytnej paidei.

Bazyli odebrał więc najpierw staranne wykształcenie w domu, a następnie zaczął pobierać nauki w Cezarei. Jako młodzieniec wyjechał na dalszą naukę do Konstantynopola i Aten, gdzie przez kilka lat studiował u najlepszych retorów: Himeriosa i Proajresiosa. Warto wspomnieć, że w tym samym czasie w Atenach studiowali przyjaciel Bazylego z Cezarei, chrześcijanin Grzegorz, późniejszy biskup Nazjanzu, oraz Julian, przyszły cesarz nazwany przez Augustyna z Hippony Apostatą[2]. Taki skład braci studenckiej w Atenach w IV wieku jest znamienny: po mądrość helleńską sięgają w tym czasie zarówno chrześcijanie, jak i poganie. Julian w latach 60. IV stulecia rozpęta wojnę między chrześcijanami i poganami o prawo do dziedziczenia kultury helleńskiej, gdy jako cesarz wyda dekret odsuwający chrześcijan od szkół. Bazyli żywo włączy się w tę dyskusję zdecydowanie broniąc prawa chrześcijan do „słów helleńskich”. Jego osobiste doświadczenie doprowadzi go do głębokiego przekonania, że między tym, co helleńskie, a tym, co chrześcijańskie, nie tylko nie ma sprzeczności – jak przekonany był Julian, który usiłował definitywnie oddzielić od siebie te dwie rzeczywistości – ale istnieje między nimi silny związek, który jest tematem interesującego nas pisma Do młodzieńców. Wróćmy jednak do biografii Bazylego.

W roku 355 Bazyli opuścił Ateny i przez Konstantynopol wrócił do Kapadocji, gdzie przyjął chrzest z rąk biskupa Cezarei, Dianiosa[3]. Miał już wtedy za sobą długie lata życia publicznego w Atenach, gdzie z powodzeniem imał się pracy retora, ale to doświadczenie nie było dla niego satysfakcjonujące. Szukał w życiu jeszcze czegoś innego. W jednym ze swoich listów w taki sposób napisał o tym momencie swojego życia: Wiele łez wylałem nad mym nędznym życiem i pragnąłem, aby udzielono mi wskazań wprowadzających w zasady życia po Bożemu. A już przede wszystkim leżało mi na sercu zdobyć się na poprawę mych obyczajów, przez długi czas wypaczanych przez złe otoczenie. Poznawszy z Ewangelii, że najbardziej skutecznym sposobem dojścia do doskonałości jest wyzbycie się swego mienia, wspólnota z cierpiącymi niedostatek braćmi, całkowite uwolnienie się od trosk życiowych […] pragnąłem znaleźć wśród braci kogoś, kto wybrał taką właśnie drogę życiową[4].

Poszukując odpowiedniego dla siebie sposobu życia, Bazyli odbył kolejną podróż. Tym razem celem wyjazdu nie były Ateny i ich uczelnie, ale Aleksandria, Cezarea Palestyńska i Antiochia, gdzie od kilku dziesięcioleci rozwijało się bujnie wśród tamtejszych chrześcijan życie monastyczne. Po powrocie zorganizował sobie pustelnię w rodzinnych posiadłościach w Poncie, w Annisach nad rzeką Iris, niedaleko od pustelni, w której – jak już wiemy – mieszkali w tym czasie jego matka, siostra Makryna i brat Piotra. W swojej pustelni przebywał od 357 roku przez kilka lat. W tym czasie modlił się, pracował, uprawiał ascezę i studiował (zwłaszcza pisma teologów aleksandryjskich: Klemensa i Orygenesa).

Życie w pustelni nie oderwało jednak zupełnie Bazylego od spraw Kościoła, które w tym czasie coraz bardziej stawały się sprawami Cesarstwa. Angażował się w spory teologiczne, wspierał kolejnych biskupów Cezarei. W roku 362 przyjął tam urząd prezbitera, a od 370 roku sam był biskupem miasta. Pełnił ten urząd aż do swojej śmierci, czyli do 1 stycznia 379 roku.

PRZYPISY:

[1] H. Pietras, Początki teologii Kościoła, Kraków 2000, s. 347.

[2] Prawdopodobnie to właśnie Augustyn po raz pierwszy nazwał Juliana „Apostatą” w dziele De civitate Dei 5,21. Por. L. Bielas, Apostazja cesarza Juliana w świadectwach antycznych pisarzy i w nowożytnej historiografii, Kraków 2002, s. 177.

[3] O praktyce udzielania chrztu w starożytności chrześcijańskiej, zob. B. Sesboüé, Świadectwo dawnego Kościoła : praktyki sakramentalne, w: „Historia dogmatów”, red. B. Sesboüé, t. III: „Znaki zbawienia”, tłum. z języka fr. P. Rak, Kraków 2001, s. 52-60.

[4] Epistula 223, tł. W. Krzyżaniak.

Bazyli Wielki w patres.pl:

Do młodzieńców

 

 

Pierwsza multimedialna publikacja patrystyczna

Kinoteka Patrystyczna

Myśl Ojców na dziś

Pewni ludzie prości, chociaż wierzą, że te słowa Psalmów są natchnione przez Boga, to jednak uważają, że trzeba je wykonywać z melodią z racji na piękno takiego wykonania i dla przyjemności słuchania. Nie jest jednak tak. Pismo przecież nie szukało tego, co słodkie i przekonywujące, lecz to dla korzyści duszy rzecz została tak zaplanowana, a zwłaszcza dla dwóch powodów. Po pierwsze dlatego, że wypadało, aby boskie Pismo chwaliło Boga nie samym tylko ciągłym tekstem, ale także szeroko rozchodzącym się głosem. Po drugie natomiast, dlatego że podobnie jak harmonia łącząca instrumenty muzyczne doprowadza do doskonałości jedno wspólne brzmienie, tak samo – ponieważ w duszy ukazują się różne poruszenia i jest w niej zarówno logiczne myślenie, jak i pragnienie oraz żywe namiętności, a przez ich poruszenie dokonuje się działanie członków ciała – Logos chce, aby człowiek nie był pozbawiony współbrzmienia z samym sobą i aby nie był wewnętrznie podzielony, skoro rzeczy najlepsze są skutkiem logicznego myślenia, zaś czyny złe są działaniem z porywu serca.
Atanazy Wielki, List do Marcelina, 27, IV wiek po Chr.

Słowniczek

Ojcowie Kościoła (łac.) – pisarze i teologowie we wczesnym chrześcijaństwie, w epoce bezpośrednio po czasach apostolskich, których datą graniczną jest śmierć ostatniego Apostoła. Pierwszymi Ojcami Kościoła byli Ojcowie Apostolscy (Patres apostolici), nazwani tak ze względu na to, iż uczestniczyli jeszcze w Kościele, któremu przewodzili Apostołowie lub pisali pod bezpośrednim wpływem życia Kościoła czasów apostolskich. Okres ojców trwał aż do VIII wieku. Doktryna starożytnych i wczesnośredniowiecznych ojców Kościoła, a także dział teologii zajmujący się ich nauczaniem, nazywa się patrystyką.

Patrystyka (łac. patristica, od (łac.) patres, gr. πατήρ) – nauka zajmująca się twórczością i życiem Ojców Kościoła i pisarzy starochrześcijańskich oraz epoką, w której żyli. Patrystyka może być działem historii albo teologii. Jako nauka teologiczna jest ściśle powiązana z dogmatyką (a konkretnie z historią dogmatów).

Patrologia (gr. patres + logos) – nauka Ojców Kościoła, działających w pięciu pierwszych wiekach. Obejmuje dwa wielkie obszary zagadnień, którymi zajmowali się Ojcowie: o Bogu i o człowieku.